Một số biện pháp xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học

mot-so-bien-phap-xay-dung-nhan-vat-trong-tac-pham-van-hoc

Một số biện pháp xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học

Hoạt động miêu tả trong văn học rất đa dạng tùy theo thành tựu nghệ thuật của thời đại, phương pháp và phong cách của nhà văn, đặc trưng của thể loại cũng như yêu cầu cá tính hóa nội dung cụ thể của tác phẩm. Tuy nhiên, khái quát lại ta vẫn có thể nêu lên một số biện pháp chủ yếu vốn được sử dụng phổ biến

1. Miêu tả nhân vật qua ngoại hình

Ngoại hình là dáng vẻ bên ngoài của nhân vật, bao gồm y phục, cử chỉ, tác phong, diện mạo, … Đây là yếu tố quan trọng góp phần cá tính hóa nhân vật. Ở phương diện này nhà văn thường chọn lấy và mô tả những chi tiết độc đáo để gây ấn tượng với người đọc. Ví dụ, Nam Cao mô tả ngoại hình Chí Phèo khi hắn mới ở tù ra; mô tả dáng vẻ của nhân vật Hoàng trong truyện ngắn Đôi mắt. Vấn đề quan trọng là ở chỗ việc khắc hoạ ngoại hình nhân vật phải góp phần vào việc bộc lộ nội tâm nhân vật. Ví dụ, Nguyễn Du tả ngoại hình Tú Bà đã làm cho người đọc thấy bản chất xấu xa của kẻ chủ chứa ở chốn lầu xanh:

“Thoắt trông nhờn nhợt màu da,
Ăn gì cao lớn đẫy đà làm sao”

Những phẩm chất tốt đẹp của người anh hùng Từ Hải cũng hiện lên qua hình dáng:

“Râu hùm, hàm én, mày ngài,
Vai năm tấc rộng, lưng mười thước cao”

Nếu như văn học cổ thường xây dựng ngoài hình nhân vật với những chi tiết ước lệ, tượng trưng thì văn học hiện đại thường đòi hỏi những chi tiết chân thực và cụ thể sinh động. M. Gorki khuyên các nhà văn phải xây dựng nhân vật của mình đúng như những con người sống và phải tìm thấy, nêu lên, nhấn mạnh những nét riêng độc đáo tiêu biểu trong dáng điệu, nét mặt, nụ cười, khóe mắt, … của nhân vật.

Ngoại hình nhân vật góp phần biểu hiện nội tâm. Đây cũng chính là sự thống nhất giữa cái bên ngoài và cái bên trong của nhân vật. Vì vậy, khi tính cách, đời sống bên ngoài và cái bên trong của nhân vật thay đổi, nhiều nét bên ngoài của nhân vật cũng thay đổi theo.

Khi xây dựng ngoại hình nhân vật, nhà văn cần thể hiện những nét riêng biệt, cụ thể của nhân vật nhưng qua đó, người đọc có thể nắm bắt được những đặc điểm chung của những người cùng nghề nghiệp, tầng lớp, thời đại, … Những nhân vật thành công trong văn học từ xưa đến nay cho thấy nhà văn bao giờ cũng chọn lựa công phu những nét tiêu biểu nhất để khắc họa nhân vật.

2. Miêu tả nhân vật qua nội tâm

Nội tâm của nhân vật là toàn bộ tư tưởng tình cảm của con người đối với cuộc sống. Việc mô tả nội tâm nhân vật cũng là sự thể hiện vốn sống và tài năng nghệ thuật của nhà văn. Ở phương diện này, nhà văn chú ý đến các chi tiết thể hiện đời sống bên trong, các trạng thái cảm xúc, các quá trình diễn biến tâm trạng của nhân vật. Cho nên, người đọc mới hiểu tính cách nhân vật, biết được những tư tưởng cao quý, những tình cảm tốt đẹp hoặc là xấu xa của nhân vật.

Ví dụ, Nam Cao miêu tả nội tâm Thứ ngay đối với những sự việc, hành vi nhỏ nhặt nhất. Chứng kiến cảnh hạnh phúc của vợ chồng Mô, Thứ nghĩ rộng ra cái tình yêu cao đẹp vốn có sẵn ở những lam lũ, rách rưới, những người biết hi sinh cho nhau tuy chưa bao giờ nghe nói đến hai chữ hi sinh. Ngô Tất Tố miêu tả suy tính chị Dậu trong cảnh bán con, bán chó, …

Suy nghĩ của nhân vật trước những cảnh ngộ và sự việc, những tâm trạng của nhân vật diễn biến qua các tình huống khác nhau làm nổi bật tính cách nhân vật. Nếu như thông qua việc phác họa vài nét tiêu biểu của ngoại hình hoặc ghi lại vài đặc điểm đột xuất trong ngôn ngữ mà nhân vật có thể nổi hẳn lên thì nhiều khi bằng một số suy nghĩ nội tâm sâu sắc được phát hiện đúng lúc, tính cách nhân vật được bộc lộ khá đầy đủ.

Nghệ thuật thể hiện tính cách nhân vật qua biểu hiện nội tâm được nhà văn thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Dù được thể hiện dưới hình thức nào, nhà văn phải luôn luôn tồn tại trong nguyên tắc nội tâm nhân vật phải góp phần thể hiện tính cách. Nguyên tắc này cần được đặc biệt nhấn mạnh trong hoạt đọng thể hiện nội tâm vì trong khi ngoại hình và hành động là những nhân tố bộc lộ dễ trông thấy thì nội tâm lại là phần sâu kín của nhân vật.

3. Miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ

Khái niệm ngôn ngữ nhân vật nhằm chỉ những lời nói của nhân vật trong tác phẩm. Lời nói đó phản ánh kinh nghiệm sống cá nhân, trình độ văn hóa, tư tưởng, tâm lí, thị hiếu,… Đằng sau mỗi câu nói của mỗi con người đều có lịch sử riêng của nó. Sêđrin cho rằng: “Từ cửa miệng một người nói ra không hề có lấy một câu nào mà lại không thể có những hành động, những câu nói mà đàng sau lại không có một lịch sử riêng”. Quả là trong cuộc sống không thể có những nét riêng của ngôn ngữ nhân vật để thể hiện trong tác phẩm.

Ngôn ngữ là cái vỏ của tư duy, lối nói bao giờ cũng chứa đựng một tư tưởng, tình cảm của con người. Vì lẽ đó, các nhà văn thường rất chú ý khắc hoạ nhân vật qua lời nói của họ. Từ xưa, ông cha ta đã khẳng định rằng:

“Chim khôn tiếng kêu rảnh rang,
Người khôn ăn nói dịu dàng, dễ nghe.”

(Ca dao)

Thúy Kiều và Từ Hải tha bổng cho Hoạn Thư cũng vì con người này:

“Khôn ngoan nhất mực nói năng phải lời:
Rằng: tôi chút phận đàn bà,
Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.”

(Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Trong các tác phẩm tự sự nói chung, lời nói của nhân vật thường chiếm tỉ lệ ít hơn so với ngôn ngữ người kể chuyện nhưng lại có khả năng thể hiện sinh động và khêu gợi cho người đọc hình dung về bản chất, tính cách của nhân vật. Ví dụ, lời nói của nhân vật Chí Phèo: “Không được! Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt tao? Tao không thể là người lương thiện nữa. Biết không! Chỉ có một cách… biết không! … Chỉ còn một cách là … cái này! Biết không! …” (Chí Phèo – Nam Cao).

Trong các trào lưu văn học, việc cá thể hóa nhân vật qua ngôn ngữ nhân vật được nhà văn đặc biệt quan tâm và được thực hiện bằng nhiều cách khác nhau. Chẳng hạn, nhà văn có thể để cho nhân vật lặp đi lặp lại nhiều lần một số từ hoặc một số câu mà nhân vật thích (Biết rồi, khổ lắm, nói mãi của cụ Cố Hồng trong tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng), có thể để nhân vật sử dụng một số từ địa phương, từ nước ngoài cách phát âm sai, … nhưng dù sử dụng cách nào, ngôn ngữ của nhân vật cũng phải có sự chọn lọc nhằm đạt đến sự thống nhất giữa cá thể hóa và khái quát hóa, đồng thời cũng phải phù hợp với hoàn cảnh và tính cách của nhân vật.

4. Miêu tả nhân vật qua hành động

Hành động nhân vật là phương tiện quan trọng nhất để thể hiện tính cách nhân vật. Nói như vậy không có nghĩa là phủ nhận hoặc coi nhẹ tác động của biểu hiện nội tâm hoặc miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ và ngoại hình. Hành động là phương tiện quan trọng nhất là vì hành vi con người là hình thức bộc lộ đầy đủ đầy đủ phẩm chất, tư cách, tâm lý, lý tưởng cũng như những đặc điểm bên trong thuộc thế giới tinh thần của con người. Thông qua sự tổng hợp cách đối xử của nhân vật đối với nhân vật khác. Ví dụ, trong Tắt đèn, tên quan phủ đã bố trí cưỡng hiếp chị Dậu ngay sau khi tiễn vợ lên hầu quan tỉnh. Hành động ấy thể hiện sinh động bản chất thối nát, dâm dục, không còn chút tự trọng của bọn quan lại trước kia.

Thông qua hành động nhân vật, người đọc thấy được bản chất của nhân vật. Vì vậy, khi xây dựng nhân vật, các nhà văn bao giờ cũng dành một phần quan trọng để khắc họa hành động. Sự thể hiện nhân vật văn học bao giờ cũng nhằm khai thác một nội dung đời sống xã hội. Hình thức thể hiện của nhân vật phải được xem xét trong sự phù hợp với nội dung nhân vật. Phương thức, biện pháp thể hiện đối với nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật chính diện và nhân vật phản diện không thể giống nhau.

Hành động nhân vật có thể được thể hiện bằng biện pháp tự sự hoặc biện pháp miêu tả. Với tự sự, nhà văn kể lại hành động của nhân vật. Với miêu tả, hành động nhân vật được dừng lại cụ thể và hình như đang diễn ra trước mặt người đọc. Thực tế văn học chứng tỏ rằng hành động và nội tâm nhân vật được nhà văn thể hiện trong mối liên hệ hữu cơ và biện chứng. Khi phân tích nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật cần chú ý đầy đủ những tâm trạng, những sắc thái nội tâm làm cơ sở cho hành động.

Trên đây là những biện pháp chung nhất trong việc xây dựng nhân vật. Ngoài những biện pháp trên, nhà văn còn có thể khắc họa nhân vật thông qua việc đánh giá của các nhân vật trong tác phẩm, thông qua việc mô tả đồ dùng, nhà cửa, môi trường xã hội, thiên nhiên, … mà nhân vật sinh sống. Ở những tác phẩm tự sự, ngôn ngữ người kể chuyện là một yếu tố rất quan trọng trong việc bộc lộ, miêu tả và đánh giá nhân vật.

Việc phân biệt các biện pháp xây dựng nhân vật như trên chỉ có tính chất tương đối. Trong thực tế, các biện pháp này nhiều khi không tách rời mà gắn chặt chẽ với nhau. Vì vậy, nhiều khi rất khó chỉ ra các biện pháp xây dựng nhân vật dưới một hình thức thuần túy và độc lập. Một điều cũng cần lưu ý là nắm bắt các biện pháp trên đây cũng chỉ là nhằm mục đích hiểu một cách đầy đủ và chính xác về nhân vật trong tác phẩm văn học.

Bài viết cùng chủ đề:

Đánh giá bài viết:

Địa chỉ email của bạn sẽ không bị tiết lộ.