Một số hình thức kết cấu trong tác phẩm văn học

mot-so-hinh-thuc-ket-cau-trong-tac-pham-van-hoc

Một số hình thức kết cấu trong tác phẩm văn học

Trong mối quan hệ giữa kết cấu với chủ đề – tư tưởng thì chủ đề – tư tưởng bao giờ cũng đóng vài trò chỉ đạo và chi phối với kết cấu. Thông qua ý thức năng đông của chủ quan nhà văn, nó sẽ quy định hình thức kết cấu của tác phẩm. Trái lại, kết cấu cũng tính độc lập tương đối của nó, nếu kết cấu thay đổi thì chủ đề – tư tương cũng chịu ảnh hưởng nhất định. Có nhiệm vụ quan trọng nhất của kết cấu là phải tổ chức tác phẩm sao cho chủ đề tập trung, tư tưởng thống nhất, sao cho chủ đề – tư tưởng thấm sâu vào từng bộ phận của tác phẩm, kể cả những chi tiết nhỏ nhất. Vì vậy, khó có thể xác định những hình thức kết cấu bếu thoát li thực tế sáng tác. Tuy nhiên, ở đây có thể tìm hiểu một số hình thức kết cấu đã từng xuất hiện trong lịch sử văn học và đã tạo nên nhiều tác phẩm có giá trị.

1. Kết cấu theo trình tự thời gian.

Trong kiểu kết cấu theo trình tự thời gian là cảm xúc vận hành theo quá trình phát triển của hiện thực thời gian. Ví dụ, ở bài Theo chân Bác của Tố Hữu tổ chức sự vận động của cảm xúc theo những chặng đường hoạt động cách mạng của Bác, từ những ngày ở làng Sen cho đến những ngày cuối đời.

Chúng ta thấy rõ kết cấu theo trình tự thời gian phố biến nhất trong văn học Việt Nam từ trước 1930. Theo kết cấu này, câu chuyện được trình bài theo thứ tự, phát triển trước sau của thời gian. Các sự kiện được sắp xếp, xâu chuỗi lại và lần lượt xuất hiện không bị đứt quãng. Hầu hết những tác phẩm chương hồi sử dụng lối kết cấu này. Ở đây, tác phẩm được chia thành nhiều chương, hồi theo sự phân bố về mặt hành động và sự kiện của cốt truyện. Mỗi chương, mỗi hồi thường gắn liền với một giai đoạn nào đó của cốt truyện và nhiều khi khá trọn vẹn, loại kết cấu này giúp người đọc dễ theo dõi câu chuyện nhưng nhiều khi lại đơn điệu.

Vì kết cấu chương hồi là một hình thức kết cấu mà đặc điểm chủ yếu xác định về mặt thời gian. Câu chuyện diễn ra theo trình tự phát triển tự nhiên của thời gian. Thời gian không hề xáo trộn, sự việc xảy ra, tuần tự từ đầu đến cuối và không bị đứt quãng. Về hình thức, câu chuyện thường được chia ra thành nhiều chương, nhiều hội theo sự phân bố về mặt hành động và sự kiện của cốt truyện. Mỗi chương, mỗi hồi gắn liền với giai đoạn nào đó của cốt truyện và ít nhiều có tính chất trọn vẹn. Trong nhiều chuyện chương hồi đã từng xuất hiện trong văn học cổ của nhiều nước, nói chung người ta thấy các tác giả chú ý đến cốt truyện và hành động của nhân vật chính, còn cốt truyện được xây dựng tương đối chặt chẽ và có nhiều trường độ đáng kể. Cốt truyện được xây dựng tương đối chặt chẽ và có một trường độ đáng kể và bao gồm khá nhiều sự kiện. Tính cách nhân vật được biểu hiện qua nhiều hành động và thử thách qua nhiều biến cố. Anh hùng ca Iliát và Ôđixê của Hôme là một trường ca cụ thể. Những tiểu thuyết và truyện chương hồi của Trung Quốc như Thủy Hử, Tam quốc chí, Tây du ký, … và của Việt Nam như Thạch Sanh, Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, …

Ngày nay lối kết cấu chương hồi ít được vận dụng trong sáng tác. Người viết muốn phản ánh hiện thực theo nhiều dạng thức khác nhau, có khi đi thẳng ngay giữa cuộc đời nhân vật và dẫn câu chuyện đến kết thúc. Có khi toàn câu chuyện chỉ được khai thác trong một thời điểm rất ngắn so với toàn bộ cuộc đời nhân vật.

2. Kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập.

Trong tác phẩm có kết cấu hai tuyến nhân vật đối lập, hai tuyến nhân vật thường đại diện cho hai lực lượng đối kháng của xã hội: một bên là thiện, là chính nghĩa, một bên là ác, là phi nghĩa. Ở trường hợp thứ hai, sự khác biệt giữa hai tuyến nhân vật phát triển song song chỉ có tác dụng đối chiếu.

Hình thức kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập cũng là một lối kết cấu khá phổ biến trong văn, đặc biệt là trong văn học cổ. Chủ đề và tư tưởng tác phẩm nổi lên qua sự so sánh và đối chiếu giữa hai tuyến nhân vật phát triển song song hoặc hỗ trợ cho nhau hoặc đối lập nhau. Trong văn học cổ, hai tuyến này thường đại diện cho hai lực lượng đối kháng trong xã hội. Một bên là lực lượng của nhân dân, của chính nghĩa, một bên là lực lượng của giai cấp thống trị của phi nghĩa bạo tàn. Quá trình phát triển của cốt truyện là quá trình đấu trình không khoan nhượng giữa hai lực lượng này và thường tác phẩm kết thúc với sự thắng lợi của phe chính nghĩa. Ví dụ, truyện Nhị độ mai, các nhân vật được tập hợp theo hai tuyến, một bên là tuyến chính nghĩa đứng đầu là Mai Bá Cao và Trần Đông Sơ, một bên là tuyến phi nghĩa do bọn Lư Kỷ, Hoàng Trung cầm đầu. Những người trung trực mang chính nghĩa đã thắng lợi.

Hình thức kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập có tác dụng làm nổi bật tư tưởng của tác phẩm khi sự tập hợp hai tuyến là xuất phát từ cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt trong cuộc sống hiện thực, khi bản thân từng nhân vật được gắn bó sâu sắc với những vấn đề đặt ra trong xã hội. Có khi sự tập hợp các nhân vật theo hai tuyến được sắp xếp như một sơ đồ để thực hiện những tư tưởng về cái thiện, cái ác và cuộc đấu tranh giữa những tư tưởng đó. Ví dụ, Ngô Tất Tố, Nam Cao là hai nhà văn hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, đều viết về hoàn cảnh nghèo khổ của người nông dân bị giai cấp thống trị bóc lột nhưng tư tưởng nhìn nhận cái đói khác nhau. Trong tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố, gia đình Chị Dậu lâm vào cảnh “đói khổ” với cảnh sưu thuế đưa đẩy đến, chị đại diện cho người nông dân hiền lành bị giai cấp thống trị bóc lột tàn ác không có lối thoát. Còn truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo là người nông dân hiền lương lâm vào hoàn cảnh “đói nhục”, do địa chủ (Bá Kiến) và nhà tù thực dân đẩy họ đến đường cùng. Chị Dậu và Chí Phèo đều bị bóc lột về vật chất lẫn tinh thần.

Lối kết cấu này được sử dụng nhiều trong văn học cổ. Nhà văn xây dựng hai tuyến nhân vật chính diện và phản diện đối lập với nhau về lí tưởng, chính kiến, đạo đức, hành động, … Kết cấu này có tác dụng làm nổi rõ chủ đề – tư tưởng thông qua so sánh, đối chiếu giữa hai tuyến nhân vật đối lập. Tuy nhiên, sự phân biệt khá rạch ròi giữa thiện và ác nhiều khi dẫn đến lí tưởng hóa hiện thực. Trong thực tế cuộc sống, các lực lượng xã hội có tác động qua lại, chuyển hóa cho nhau chứ không tồn tại một cách ổn định và tĩnh tại. Hình thức kết cấu theo hai tuyến nhân vật đôi khi được trình bày không phải là sự đối lập mà là hai tuyến song song, làm cơ sở để đối chiếu và hỗ trợ cho nhau. Ở đây, mỗi tuyến tập họp những kiểu người gần với nhau về hoàn cảnh sống, về tính cách, đạo đức, … Có thể coi Anna Karênina của L. Tônxtôi được xây dựng theo hình thức kết cấu này.

3. Kết cấu đa tuyến.

Hình thức kết cấu này thường được sử dụng trong những tiểu thuyết lớn. Nhà văn khái quát cả một bức tranh xã hội một bức tranh xã hội rộng lớn, miêu tả nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp, trình bày nhiều loại người, khai thác nhiều mặt của đời sống, về chính trị, đạo đức, tình cảm. Trong Chiến tranh và hòa bình, L. Tônxtôi đã xây dựng hai tuyến lớn và ở mỗi tuyến lớn lại có nhiều tuyến nhỏ tập hợp các nhân vật theo từng dòng họ, từng gia đình. Trong tác phẩm này, khối lượng nhân vật của tác phẩm khá đông đảo, từ vài chục nhân vật đến vài trăm nhân vât, hoạt động trên nhiều địa điểm khác nhau. Nhà văn phải biết tổ chức các nhân vật theo những tuyến khác nhau. Nhà văn phải biết tổ chức các nhân vật theo những tuyến khác nhau, xác lập những mối quan hệ về gia đình, nghề nghiệp, giai cấp giữa các nhân vật, phân bố nhân vật trong những môi trường hoạt động hợp lí.

Cốt truyện có khi được tổ chức theo hai hay nhiều hệ thống sự kiện phát triển song song. Các hệ thống sự kiện đó ngẫu nhiên hoặc tất yếu gặp gỡ nhau. Loại cốt truyện này ta thường gặp trong những tác phẩm có quy mô đồ sộ.

Kiểu kết cấu đa tuyến thường trong những tác phẩm lớn, mang âm hưởng sử thi như các tiểu thuyết Con đường đau khổ của Tônxtôi, Sông Đông êm đềm của M. Sôlôkhốp, Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, … Những tác phẩm này dựng một bức tranh xã hội rộng lớn với nhiều tuyến sự kiện, nhiều tuyến nhân vật, nhiều môi trường và địa điểm hoạt động khác nhau của nhân vật. Hình thức kết cấu này thường được sử dụng trong văn học hiện đại, nhất là trong các tiểu thuyết lớn. Tiểu thuyết thời hiện đại có nhiều chỗ khác với tiểu thuyết thế kỉ XIX vốn xây dựng trên lịch sử một con người hay một gia đình. Còn trong tiểu thuyết hiện đại có nhiều nhân vật hơn, số phận của họ đan chéo vào nhau, nhà văn thường hay đưa người đọc từ thành phố khác, đôi khi di sang một nước khác nữa, cách cách kết cấu khiến ta nghĩ tới sự luân phiên của những đoạn cận cảnh với những cảnh quần chúng trên màn ảnh. Có thể coi những bộ tiểu thuyết Sông Đông êm đêm của Sôlôkhốp hay Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng, … sử dụng lối kết cấu này.

4. Kết cấu tâm lí.

Kết cấu tâm lí là miêu tả những diễn biến rất tinh vi, phức tạp của nội tâm có kiểu tâm lí. Đây là hình thức kết cấu theo qui luật phát triển tâm lí của các nhân vật trong tác phẩm. Loại kết cấu này xuất hiện cùng với sự xuất hiện của các trào lưu văn học khẳng định vai trò của cá nhân trong xã hội. Kết cấu này thường dựa vào trạng thái tâm lí có ý nghĩa nào đó để sắp xếp nhiều mẩu chuyện vặt vãnh, quẩn quanh trong sinh hoạt hằng ngày với những trạng thái tâm lí bi quan, bất lực, tự ti, khinh bạc, … của các nhân vật. Kết cấu đó góp phần thể hiện cuộc sống chật hẹp, tù túng, bế tắc của người tiểu tư sản nghèo trong xã hội cũ. Kết cấu tâm lí thường lấy quá trình vận động bên trong của nhân vật, những phản ánh tâm lí của nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật khác làm cơ sở để tổ chức tác phẩm.

Kết cấu cốt truyện theo tâm lí như Trăng sáng, Đời thừa, Mua nhà, Sống mòn của Nam Cao, theo kiểu lắp ghép Có một đêm như thế của Phạm Thị Minh Thư. Nam Cao, qua tác phẩm đã sử dụng lối kết cấu tâm lý cốt truyện sơ lược và ít sức hấp dẫn nhưng những suy nghĩ của các nhân vật lại đạt đến chiều sâu tâm lý đáng kể. Hệ thống những tâm trạng và suy nghĩ của các nhân vật, đặc biệt là Thứ, đã được dẫn dắt quẩn quanh trên cơ sở của một hoàn cảnh không thay đổi. Lối kết cấu đó rất phù hợp để nói lên cảnh đời tù túng mòn mỏi của người trí thức tiểu tư sản nghèo không tìm thấy lối thoát trong cuộc sống của xã hội thực dân nửa phong kiến, tài năng và nhân cách ngày một tàn lùi dần. Hay loại truyện mà không có chuyện, nghĩa là không có những sự kiện và biến cố lớn như khá nhiều truyện ngắn của Pautốpxki, Sêkhốp, Thạch Lam mà ngay cả Linh sơn của Cao Hành Kiện cũng là một ví dụ. Đến cuối thế kỉ XX, người ta nhắc đến kiểu cốt truyện phân rã, phân mảnh tức là bao gồm nhiều mảnh cuộc sống tương đối vụn vặt ghép lại theo một lôgíc khó nhận biết Ghen của Robbe Grilet.

Ngoài những kết cấu trên còn có một số thủ pháp kết cấu truyện có thể được nhắc đến như sự lặp lại của các yếu tố giống nhau: ba lần Chí Phèo đến nhà Bá Kiến, bốn lần Thúy Kiều đánh đàn, ba lần Thúy Kiều gặp Đạm Tiên. Hoặc vai trò của đoạn kết thúc trong tác phẩm. Các truyện ngắn của Ô. Henri thường có kết cục bất ngờ, đảo lộn lôgíc sự việc xảy ra trước đó, có những loại truyện chỉ kết cấu xung quanh một sự kiện chính thường gọi là sự kiện hạt nhân hay tình huống truyện mà chúng ta thường gặp trong truyện ngắn. Đó là những tình huống đặc biệt như một người lính cô đơn gặp một đứa trẻ cũng cô đơn, trơ trọi sau chiến tranh Số phận con người của M. Sôlôkhốp hoặc một đứa trẻ ra đời ngay trên con đường lang thang vô tận của những con người cùng khổ Một con người ra đời của M. Gorki.

Còn có kiểu kết cấu đơn tuyến hay được dùng trong những tác phẩm có tính chất hồi kí, tự thuật. Gọi là đơn tuyến vì trong những tác phẩm này thường chỉ có một nhân vật chính, đóng vai trò là trung tâm của cốt truyện. Hà Minh Đức cho rằng: “Nhân vật chính có thể là bản thân tác giả tự kể lại đời mình hoặc kể lại những sự kiện, hiện tượng của đời sống mà mình được chứng kiến (Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng). Cũng có khi nhân vật, nhập thân vào nhân vật để kể lại câu chuyện (trong Thuyền trưởng và đại úy của Cavêrin, nhân vật chính là Xanhaia tự kể chuyện mình”.

Bên cạnh đó, còn có loại cốt truyện gọi là truyện lồng trong truyện, hay còn gọi là cốt truyện kép. Truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao là một ví dụ, một câu chuyện về kiếp sống khổ đau, tàn tạ của lão Hạc và một câu chuyện về nhân vật ông giáo với một quá trình nhận thức mà lúc đầu là không hiểu, dửng dưng, nhưng dần dà đã hiểu, thương xót và cảm phục lão Hạc. Trong loại cốt truyện này, có thể bám theo một cốt truyện chính là những tầng cốt truyện phụ không dễ phát hiện. Chính điều này tạo nên các lớp nghĩa của tác phẩm. Hay còn thủ pháp đảo lộn trật tự thời gian câu chuyện.

Bài viết cùng chủ đề:

Đánh giá bài viết:

Địa chỉ email của bạn sẽ không bị tiết lộ.