Phân tích truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân (dưới góc độ thi pháp)

phan-tich-truyen-ngan-vo-nhat-cua-kim-lan-duoi-goc-do-thi-phap

Phân tích truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân (dưới góc độ thi pháp)

Tiếp cận truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân từ góc độ thi pháp học, cần thiết phải thật sự chú ý đến phương diện quan niệm nghệ thuật về con người, vì đó là một trong những kênh dẫn quan trọng để khám phá vẻ đẹp của tư tưởng và nghệ thuật của thiên truyện đặc sắc này.

Trong Vợ nhặt, Kim Lân quan niệm những giá trị tinh thần cao đẹp, mà ở đây là vẻ đẹp tình người, lòng vị tha, nhân ái, bao dung sẽ làm sáng lên hình ảnh con người, vinh danh giá trị con người và cứu rỗi khổ đau và bất hạnh cho con người. Để hiện thực hóa quan niệm đó, các nhân vật trong truyện được đặt trên cái nền của không gian bi thương, cô liêu, đói khát, chết chóc trong thời gian bi đát của kiếp mưu sinh ở hoàn cảnh khó khăn tột cùng của xã hội. Nhân vật còn được đẩy đến điểm mút tận cùng của bi kịch, để từ đó làm bật lên những vẻ đẹp nhân văn còn tiềm ẩn trong lòng người dân Việt ngay cả khi ở trong những hoàn cảnh khốn cùng nhất.

Nhân vật người vợ nhặt được đặt ở lằn ranh mỏng manh giữa sự sống và cái chết, nên khi được nhân vật Tràng mời ăn với cách nói lấp lửng nửa đùa nửa thật, đã quên mất lòng tự trọng mà ăn mấy bát bánh đúc liền một hơi. Thế nhưng, khi theo Tràng về làm vợ, nhiều giá trị của con người được khôi phục: Thị trở nên e ấp, bẽn lẽn, xấu hổ và không kém phần tế nhị trong ứng xử với gia đình chồng.

Nhân vật anh cu Tràng được nhìn trong sự phối hợp giữa thô kệch và trác việt của hình thức bên ngoài, dung mạo, hoàn cảnh sống với tấm lòng, tình cảm vô tư, vị tha. Tình cảm của Tràng, nhân tính và ứng xử của người vợ nhặt, lòng bao dung và trắc ẩn của bà cụ Tứ trong mối liên hệ với nhau làm nên bài ca về tình người và lẽ sống.

Quan niệm đó thể hiện rõ trong kết cấu nghệ thuật, từ xây dựng đặc điểm hình tượng nhân vật cho đến việc phối kết các tình tiết quan trọng. Dụng ý nghệ thuật đó được thể hiện ngay trong cả tiêu đề tác phẩm, như là một phân hệ và là điểm khởi đầu mở ra một dấu hỏi mà tác phẩm sẽ trả lời.

Nhan đề tác phẩm là Vợ nhặt có kết cấu từ khá độc đáo. Mối quan hệ giữa hai hình vị vợ và nhặt là quan hệ chính – phụ. Trong đó, hình vị nhặt (vốn từ nguyên là động từ) đã chuyển loại thành tính từ, nêu bật lên được tính tư tưởng và thẩm mỹ của hình tượng với tính nhân văn đã được hàm chứa trong đó. Mặt khác, kiểu kết cấu tiêu đề là Vợ nhặt chứ không phải là nhặt vợ chú tâm đến vấn đề thân phận con người chứ không phải hành vi, và là tình huống bất thường trong quan niệm và ứng xử văn hóa truyền thống đẹp đẽ của người Việt vốn đề cao vai trò và vị thế nhất vợ nhì giời của người vợ trong văn hóa trọng tình, trọng đức, trọng văn và trọng nữ.

Trong kết cấu hình tượng, nhà văn chú ý hài kết hai mặt thô kệch và trác việt, phàm tục và tinh tế, tình huống và bản chất. Điều đó được thể hiện trong cả ba nhân vật là cu Tràng, người vợ nhặt, và với mức độ nhất định ở bà cụ Tứ. Với người vợ nhặt, nhân vật này không được gắn cho một cái tên nào cả. Lỗi tại nhà văn hay dụng ý nghệ thuật? Vì sao và hiệu quả? Thực ra thì đây là dụng ý nghệ thuật của nhà văn và mặt khác, chịu sự qui chiếu của tình huống hiện thực. Trong hoàn cảnh ấy, việc đặt cho người vợ nhặt ấy một cái tên là thừa và không phù hợp, một khi cái chết đã phà hơi lên dáng hình rách quá, áo quần tả tơi như tổ đỉa, gầy sọp hẳn đi và nét chết đã xuất hiện bảng lảng trên cái khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt của thị. Đặc điểm này mang lại hiệu quả thẩm mỹ đặc biệt: Tình cảnh thương tâm và bi đát này không phải chỉ là riêng đối với người đàn bà khốn khổ và tội nghiệp ấy.

Trong nghệ thuật kết cấu tính cách hình tượng người vợ “nhặt”, sự tham gia của các nét trái ngược vừa thể hiện các điểm nhìn đa dạng của nhà văn, vừa lột chân được bản chất của con người hiển lộ trong những tình huống và cảnh ngộ của hiện thực. Vấn đề này thể hiện qua hai điểm nhìn ở hai thời gian và không gian khác nhau: trước và sau khi người đàn bà ấy thành vợ anh Tràng.

Ở điểm nhìn thứ nhất, trước khi trở thành vợ anh Tràng, người vợ nhặt được nhìn trong một chuỗi hành vi qua hai lần gặp Tràng. Lần thứ nhất, cô ả ấy xuất hiện trong đám mấy chị ngồi vêu ra trước cửa nhà kho. Và thị cũng không phải là người chủ động làm quen với Tràng khi nghe câu hò Muốn ăn cơm trắng mấy giò này!/ Lại đây mà đẩy xe bò với anh, nì! của anh ta, mà là bị mấy cô gái đồng cảnh ngồi cùng đẩy vai cô ả này ra với hắn. Và cô ả này cũng nhanh chóng cong cớn đối đáp với Tràng; giọng đùa cợt: Này, nhà tôi ơi, nói thật hay nói khoác đấy? Rồi lon ton chạy lại đẩy xe cho Tràng, lại còn tình tứ liếc mắt, cười tít. Nhưng lần gặp thứ hai thì đã khác, bấy giờ thị chủ động chứ không phải bị bạn bè đẩy ra gặp

Tràng như lần đầu và với thái độ gay gắt, dữ dằn chạy sầm sập đến, giọng điệu sưng sỉa lên án Tràng rằng Điêu! Người thế mà điêu! Lô gic như thế là phù hợp trong diễn tiến tâm lý và tính cách nhân vật, bởi lúc này, thị đang đứng bên bờ vực cái chết với hình vóc tàn tạ đến mức khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt. Do vậy, khi được Tràng mời ngồi xuống ăn miếng trầu thì thị cong cớn bộc trực trả lời Có ăn gì thì ăn, chả ăn giầu, và khi được mời muốn ăn gì thì ăn, thị như người chết đuối vớ được cọc, hai con mắt trũng hoáy của thị tức thì sáng lên, rồi thị cắm đầu ăn một chập bốn bát bánh đúc liền chẳng chuyện trò gì.

Tiếp theo, hành vi của thị theo Tràng về làm vợ chỉ sau câu nói có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về như đùa của Tràng đã chuyển tình huống ứng xử của thị sang một bình diện khác: Thị là một người vợ, vợ của người chồng mà trước đó thị chỉ mới gặp và đối đáp có hai lần, hai lần nhưng không tình tứ, lãng mạn, tán tỉnh, thậm chí ngay cả tên chồng thị cũng chưa biết.

Ở điểm nhìn thứ hai, bắt đầu khi người đàn bà không tên ấy thành người vợ nhặt của Tràng cho đến kết truyện, chân dung và tính cách thị có những điểm khác biệt với trước. Đó là, nếu trong giai đoạn trước, thị thô lỗ, sỗ sàng, phàm tục, trơ trẽn, thì bây giờ thị ý tứ, ngượng ngùng, e thẹn trong ý thức mới và ứng xử mới trong vai trò một người vợ, người con dâu. Thị biết chào mẹ chồng lễ phép U đã về ạ, và khi tưởng mẹ chồng mình chưa nghe thì chào lại. Đặc biệt, khi được mẹ chồng cảm thông và thương xót, cho phép ngồi xuống đây cho đỡ mỏi chân, thì thị vẫn khép nép đứng nguyên chỗ cũ. Sau đó thì khẽ khàng và khiêm cung, ý tứ ngồi xuống mép giường.

Sau đêm tân hôn đặc biệt ấy, từ sáng sớm, thị bắt tay vào thực thi những việc thuộc thiên chức của một người con, người vợ trong gia đình một cách chu toàn. Bây giờ, thị đã khác biệt với trước, Tràng nom thị hôm nay khác lắm, rõ ràng là người đàn bà hiền hậu đúng mực không còn vẻ gì chao chát chỏng lỏn như mấy lần Tràng gặp ở ngoài tỉnh.

Với nhân vật Tràng, tác giả thiên truyện cũng thể hiện hai điểm nhìn cơ bản trong chuỗi hành vi, ngôn từ và ứng xử của nhân vật này: trước và sau khi có vợ. Trước khi có vợ, Tràng là người đàn ông có dáng dấp thô mộc, ngôn từ bông lơn và có khi dung tục. Nhưng từ khi có vợ, Tràng chuyển hẳn thành người đứng đắn, tử tế trong quan niệm sống, trong ngôn từ và ứng xử, đến mức, bây giờ hắn mới thấy hắn nên người.

Với bà cụ Tứ, tính cách không có sự thay đổi đột biến như người vợ nhặt, cũng không có sự biến chuyển như nhân vật Tràng, mà có sự diễn biến về tâm lý trong hoàn cảnh bất ngờ mình có cô con dâu. Từ chỗ phấp phỏng bước theo con vào trong nhà trước tình huống thái độ khác lạ của Tràng so với mọi lần, rồi ngạc nhiên khi thấy có người đàn bà nào lại đứng ngay đầu giường thằng con mình, và bà cụ sớm hiểu ra sự thật sau lời giải thích ngắn gọn của Tràng. Tâm lý bà cụ Tứ chuyển biến nhanh chóng sang trạng thái thương cảm, ngậm ngùi, khóc cho cảnh
ngộ và tình thương: Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt.

Cái nhìn của tác giả về nhân vật này không chú tâm vào sự chuyển biến tâm trạng, mà xoáy sâu vào các biểu hiện của tình yêu thương con người, lòng nhân ái, bao dung cùng nỗi âu lo và thương cảm cho vợ chồng Tràng trong gia cảnh của nhà mình trước hiện thực khốn khó, bi thương.

Nhìn chung, điểm đặc biệt trong thi pháp xây dựng kết cấu hình tượng nhân vật trong truyện Vợ nhặt là từ chỗ tạo ra tình huống truyện độc đáo, vừa đặc thù nhưng cũng rất điển hình cho số phận người dân nghèo Việt Nam trong hoàn cảnh xã hội lúc bấy giờ, nhà văn dẫn dắt lộ trình số phận ba nhân vật chính theo những lối riêng, nhưng tiến đến gặp nhau tại một điểm chung. Tại điểm chung đó, trong sự giao hòa của ba số phận, ánh sáng của vẻ đẹp nhân ái, bao dung, cao thượng và vị tha đã bừng sáng lên, vinh danh cho phẩm giá con người Việt Nam.

Bài viết liên quan:

Hãy bình luận đầu tiên

Để lại một phản hồi

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai.