Đặc điểm hình thức của văn học Việt Nam sau 1975

dac-diem-hinh-thuc-cua-van-hoc-viet-nam-sau-1975

Đặc điểm hình thức của văn học Việt Nam sau 1975

1. Kết cấu.

Xét về mặt hình thức, kết cấu là một trong những phương diện quan trọng góp phần tạo nên diện mạo mới của Văn học Việt Nam sau 1975. “Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm, là phương tiện khái quát nghệ thuật, ra đời cùng một lúc với ‎ý đồ nghệ thuật”.

Nếu trong văn học trước 1975, các tác giả thường sử dụng lối kết cấu khép kín. Với lối kết cấu này, ý đồ nghệ thuật của người nghệ sĩ lộ rõ trên trang sách và cứ thế, người đọc được dẫn dắt đi từ đầu đến kết thúc mạch truyện hay cùng hòa mình vào dòng cảm xúc, mạch tâm trạng của nhân vật trữ tình.

Sau 1975, lối kết cấu khép kín trong văn học không còn phù hợp và bộc lộ nhiều hạn chế, vì cuộc đấu tranh “giữa hai mặt nhân cách và phi nhân cách, giữa cái hoàn thiện và chưa hoàn thiện, giữa ánh sáng và những khoảng bóng tối” (Nguyễn Minh Châu) là cuộc đấu tranh vĩnh viễn. Do vậy, bạn đọc sẽ dễ dàng nhận ra các hình thức kết cấu đa dạng trong văn học Việt Nam giai đoạn này là kết cấu theo dòng ý thức, theo tâm lí hay đan cài nhiều chuyện vào nhau…

Nhìn chung, đa phần các tác giả chọn hình thức kết cấu mở. Điều đó có nghĩa là trong tác phẩm của mình, nhà văn chỉ đưa ra vấn đề mà không có kết luận, người đọc tham gia sáng tạo, dự đoán, đánh giá, phán xét dân chủ về tác phẩm. Trong thơ, hình thức kết cấu mở cũng được đặc biệt chú ý. Các nhà thơ đã có ýthức đổi mới, phá vỡ trật tự tuyến tính, cố gắng tỉnh lược các mối quan hệ bề nổi, tạo nên những dòng chảy đứt nối, đặt những hiện tượng khác nhau bên cạnh nhau và buộc người đọc tự xác lập mối quan hệ giữa chúng.

Với hình thức kết cấu mở, khi tiếp cận văn bản, người đọc không phải là những chủ thể thụ động trong hoạt động đọc mà là những chủ thể đồng sáng tạo, là bạn đọc đồng sáng tạo. Điều này có khả năng đánh thức, gợi ra ở bạn đọc những liên tưởng phong phú, những kiến giải bất ngờ… đồng thời nó hoàn toàn phù hợp với sự đổi mới về mặt nội dung trong văn học sau 1975 – khi xem văn học như một hoạt động sáng tạo, một kiểu ứng xử, một kiểu quanh hệ của con người đối với thế giới.

2. Giọng điệu.

Giọng điệu là yếu tố hình thức cốt yếu để chuyển tải lập trường, tư tưởng, tình cảm, quan niệm sáng tác của tác giả. Giọng điệu thể hiện rõ phong cách riêng của người nghệ sĩ và đặc biệt tạo nên sự truyền cảm cho độc giả. Đến lượt mình, giọng điệu của mỗi tác giả là cơ sở tạo nên âm hưởng chung của thời đại văn học.

Khi văn chương không bị bó buộc trong những khung tư tưởng định sẵn, khi các cây viết được nhìn cuộc sống bằng đôi mắt cá nhân, được cất lên tiếng nói của mình thì khi ấy mỗi tác giả sẽ sáng tạo nên giọng điệu riêng, tư tưởng nghệ thuật riêng. Và khi không phải nói tiếng nói xã hội với những trang viết ca ngợi nhân dân, đất nước bằng cái nhìn sử thi và cảm hứng lãng mạn, bằng giọng điệu ngợi ca, trang trọng hay giọng trữ tình thắm thiết thì khi ấy người nghệ sĩ được tự do nói tiếng nói nghệ thuật. Do đó, văn học sau 1975 đã có sự chuyển đổi từ đơn giọng sang đa giọng.

Tùy vào đối tượng phản ánh, phương thức thể hiện, sở trường ngôn ngữ… mà mỗi tác giả có cách thể hiện giọng điệu riêng. Có thể đó là là giọng triết lí, trải đời thể hiện cách nhìn, cách nghĩ về con người trong sáng tác của Nguyễn Khải; là giọng tự thú, tự bạch thể hiện những chiêm nghiệm, triết lí trong các sang tác của Nguyễn Minh Châu…

Tuy nhiên, “giọng điệu nhà văn, nhà thơ không phải là một hiện tượng tĩnh tại bất biến mà vận động, biến hóa. Mỗi một nghệ sĩ lớn thường là một nghệ sĩ tạo ra được một dãi phố giọng điệu rộng lớn, phong phú, đa dạng. Đó là sự thống nhất của cái đa dạng”. Như vậy, tính đa dạng về giọng điệu không chỉ là đặc điểm hình thức của một giai đoạn văn học mà còn là đặc điểm phong cách của một tác giả được thể hiện qua những tác phẩm khác nhau, thậm chí có thể tồn tại trong cùng một tác phẩm..

Có thể thấy rằng, tính đa thanh, phức điệu là giọng điệu chủ âm trong văn học sau năm 1975. Điểm đổi mới này so với văn học trước đó đã góp phần làm nên diện mạo mới đầy khởi sác cho nền văn học hiện đại nước nhà.

3. Ngôn ngữ.

Tinh thần dân chủ trong văn học Việt Nam thời kì đổi mới không chỉ làm thay đổi diện mạo hình thức tác phẩm xét về mặt kết cấu, giọng điệu mà còn mang lại sự phong phú về ngôn ngữ.

Nếu bản hợp xướng tràn đầy niềm vui, tinh thần lạc quan khiến đặc trưng ngôn ngữ trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 là thứ ngôn ngữ êm mượt hay trang trọng, chuẩn mực thì sự mở rộng về đề tài, chủ đề trong văn học sau 1975 đã làm cho ngôn ngữ văn chương có nhiều biến đổi. Thay vì thứ ngôn ngữ đậm màu sắc chính trị, quân sự, sinh hoạt xã hội cộng đồng hay ngôn ngữ đại chúng mang ý nghĩa khái quát điển hình là thứ ngôn ngữ đời thường, đậm nét khẩu ngữ, thông tục. Ngôn ngữ đời sống cũng ào ạt ùa vào trang giấy trong sáng tác Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu… khiến đôi lúc người đọc có cảm tưởng dường như nó không cần đến sự gọt dũa. Trong thơ, nhiều tác giả thiên về khuynh hướng sử dụng cách nói dân gian với ngôn ngữ đậm chất đời thường. Tiêu biểu cho hướng đi này phải kể đến Nguyễn Duy.

Tuy nhiên, khi các cây bút được tự do phát huy cá tính sáng tạo của mình thì ngôn ngữ không chỉ được xem là một phương tiện biểu đạt mà còn trở thành một mục đích sáng tạo của văn chương. Vì vậy lúc này, sự tìm tòi sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật đã trở thành một khát vọng, một chủ đích của nhiều tác giả. Bên cạnh xu hướng sử dụng ngôn ngữ gần gũi với đời sống là một cực khác – dạng ngôn ngữ đa thanh, đầy tính ẩn dụ nhiều nghĩa nhằm tạo ra sự lạ hóa, cho phép người đọc phát huy cao độ trí tưởng tượng và kinh nghiệm cá nhân vào việc lĩnh hội nghệ thuật mà thơ của Thanh Thảo là một minh chững tiêu biểu.

Sự đổi mới với tính đa chiều nói trên đã mang lại nhiều bè ngôn ngữ khác nhau trong cùng một tác phẩm. Đôi lúc tính chất tách bạch đâu là ngôn ngữ của người kể chuyện, đâu là ngôn ngữ nhân vật bị xóa nhòa, vai trò phát ngôn trong tác phẩm được giao cho nhiều người, nhiều đối tượng…Điều này tạo nên sự sinh động cho tác phẩm, góp phần làm nên thành công cho văn học Việt Nam trên hành trình hiện đại, hội nhập với nền văn học thế giới.

Đánh giá bài viết:

Địa chỉ email của bạn sẽ không bị tiết lộ.




Bài viết cùng chủ đề: